Soi sáng tư duy

18

  (Bài thu hoạch Kinh Trung bộ)

“Thì giờ là vàng bạc”, vì câu nói này nên ngày nay, mọi thứ quanh ta được rút ngắn một cách tối đa: Trồng trọt thì rút ngắn thời gian thu hoạch; máy móc được cải tạo với công suất nhanh nhất, Internet được nâng cấp tốc độ lan truyền. Tư duy, cách hành xử của ta cũng theo đó tăng tốc và mất kiểm soát. Cần lắm một giây phút sống chậm lại, nghĩ khác đi và yêu thương nhiều hơn. Vì thế, “soi sáng tư duy” đóng vai trò rất quan trọng, giúp ta sống vững chãi, hòa hợp, cảm thông, tránh những suy nghĩ lệch lạc làm hại mình, hại người, hại cả hai.

“Soi sáng tư duy” là học cách như lý tác ý1: Tác ý về ly dục, vô sân, bất hại2. Biết các dục nguy hiểm như giọt mật trên lưỡi dao, biết sân hận, phẫn não, quá mạn đem đến khổ nhiều, não nhiều, tai họa càng nhiều3. Khi có ai chỉ trích, hiểu sai, nói xấu, ta không vội phản ứng, giữ tâm thăng bằng4, không dao động, biết: Đây chỉ là âm thanh5. Ta không thể buộc người khác nghĩ tốt về mình khi thật sự mình chưa đủ tốt. Tư duy như vậy, lìa chấp trước, không khó chịu, buồn giận, mà khởi lòng từ, để thấu hiểu lý do tốt đẹp bên trong lời nói ấy. Như “người thợ mộc lấy một cây nêm nhỏ đánh bật cây nêm lớn, khi có tư duy bất thiện khởi lên, cần tác ý một tướng khác liên hệ đến thiện, nhờ vậy ác tư duy được trừ diệt6”.


Với bạn đồng tu, ta cần có tư duy về hòa hợp, từ bỏ tâm riêng, sống thuận theo tâm huynh đệ, tuy khác thân, nhưng giống như đồng một tâm7. Ta thường thấy lỗi người, ít thấy lỗi mình, dễ khởi tranh chấp đúng sai. Phật dạy: “Phải theo một đường hướng để không tiếp tục diễn tiến đến tương lai về các ác căn bản tranh luận8”, chánh quán năm uẩn vô thường, khổ, như bệnh, cục bướu, vô ngã9. Vậy, cái ta nào trong đó để hơn thua? Phản quan tự kỷ là điều cần thiết, thấy sai chỗ nào, sửa ngay chỗ đó. Phật dạy Ngài Sāriputta, hãy tư duy xem lại chính mình: Có khởi lên dục, tham, sân, si hay hận tâm? Nếu thấy có, thì phải đoạn trừ, nếu không có, thì tự mình an trú ngày đêm học các thiện pháp10.

Và khi muốn can thiệp chuyện người, cần hít thở ba hơi chánh niệm, quán chiếu sâu thẳm bên trong: Ta có ý não hại, có đủ từ bi, có khinh mạn, khen mình chê người11, có liên hệ mục đích chăng? Nếu thật sự cần thì mới can thiệp. Khi đó, lời nói, hành động mới không tổn thương người và mình. Người khác có thể làm hại, ta không có thể làm hại12.

Người “biết soi sáng” trong từng tư duy, hẳn nhiên sẽ nói lời thiện, làm việc thiện, tâm an ổn, không buồn sầu, sợ hãi, không bị ác nghiệp quá khứ đè nặng13, đặc biệt có năng lực chuyển hóa những tư duy tiêu cực thành tư duy thiện. Ví như một chiếc xe tải lao về phía ta trên đường cao tốc, chắc chắn theo phản xạ, ngay lập tức ta sẽ chuyển xe sang làn khác. Ta cũng cần làm như vậy, khi có ý nghĩ bất thiện bắt đầu dâng cao.

Bửu Đức


  1. Kinh 2 – Kinh Tất Cả Lậu Hoặc
  2. Kinh 141 – Kinh Phân Biệt Về Sự Thật.
  3. Kinh 54 – Kinh Potaliya.
  4. Kinh 150 – Kinh Nói Cho Dân Chúng Nagaravinda.
  5. Kinh 84 – Kinh Madhura
  6. Kinh 20 – Kinh An Trú Tầm.
  7. Kinh 31 – Tiểu Kinh Khu Rừng Sừng Bò.
  8. Kinh 104 – Làng Sama.
  9. Kinh 64 – Đại Kinh Malunkyaputta.
  10. Kinh 151 – Kinh Khất Thực Thanh Tịnh.
  11. Kinh 29 – Đại Kinh Ví Dụ Lõi Cây; 30 – Tiểu Kinh Ví Dụ Lõi Cây; 103 – Kinh Nghĩ Như Thế Nào; 113 – Kinh Chân Nhân.
  12. Kinh 8 – Kinh Đoạn Giảm.
  13. Kinh 129 – Kinh Hiền Ngu.