Nhận biết tâm mình, bình thản và tự tin

955

  Sơ tổ Thiền phái Trúc Lâm Điều ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông đã sáng tác bài thi phú Nôm Cư trần lạc đạo với mười giai đoạn tu tâm dưỡng tánh. Giai đoạn đầu tiên và quan trọng nhất được viết ở hội thứ nhất. Hội thứ nhất diễn tả đời sống tâm linh của Sơ tổ Trúc Lâm trong thời gian đang làm Thái Thượng Hoàng. Ngài sống và làm việc trong tâm thái nhận biết rõ nguồn tâm của chính mình. Ngài đã bước ra khỏi vòng luẩn quẩn phân biệt “nhị kiến” của tâm thức để sống an nhiên tự tại với nguồn tâm thanh tịnh. Sống với lòng tự tại thảnh thơi nên lúc nào Ngài cũng yêu thiên nhiên, thương muôn dân, quý đạo đức nhân nghĩa. Ngài đã sống mãi cùng non sông nước Việt với tấm lòng chơn thật của bậc giác ngộ.

Âm đọc chữ Nôm “Hội thứ nhất”

Tôn tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông

Mình ngồi thành thị;
Nết dụng sơn lâm.
Muôn nghiệp lặng an nhàn thể tính;
Nửa ngày rỗi tự tại thân tâm.
Tham ái nguồn dừng, chẳng còn nhớ châu yêu ngọc quí;
Thị phi tiếng lặng, được dầu nghe yến thốt oanh ngâm.
Chơi nước biếc, ẩn non xanh, nhân gian có nhiều người đắc ý;
Biết đào hồng, hay liễu lục, thiên hạ nừng mấy chủ tri âm.
Nguyệt bạc vừng xanh, soi mọi chỗ thiền hà lai láng;
Liễu mềm hoa tốt, ngất quần sinh tuệ nhật sâm lâm.
Lo hoán cốt, ước phi thăng, đan thần mới phục;
Nhắm trường sinh, về thượng giới, thuốc thỏ còn đâm.
Sách “Dịch” xem chơi, yêu tính sáng yêu hơn châu báu;
Kinh nhàn đọc sách, trọng lòng rồi trọng nữa hoàng kim.

Tinh túy của “Hội thứ nhất”

Thân ở triều đình xôn xao nhưng sống nếp sống tĩnh lặng của núi rừng. Làm mọi việc trong chánh niệm thanh tịnh nên thân được an nhàn. Không còn gốc tham ái nên chẳng màng đến của cải, hoàng hậu giai nhân và cung tần mỹ nữ. Tâm tĩnh lặng nên chẳng nao lòng khi nghe lời đường mật phải quấy. Trong nhân gian có nhiều người thích tiêu khiển trời mây sông nước. Nhưng mấy ai biết tường tận sự kỳ bí nhiệm màu của thiên nhiên ẩn trong cây cỏ đào hồng liễu xanh. Tâm tĩnh lặng nên vầng trăng thiền và ánh sáng trí tuệ Bát nhã soi sáng khắp muôn nơi. Đã có lòng chơn thật giác ngộ rồi nên chẳng tìm cầu đời sống trường sanh bất tử hư ảo. Sống trong đời tiếp nhận tất cả các tri thức thế gian đương thời tri thức nhà Nho và tri thức Đạo giáo nhưng luôn ghi lòng tạc dạ tinh chuyên đọc và thực hành lời Đức Phật Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni dạy trong ba Tạng kinh điển Phật giáo. Quý trọng giác tánh của mình với tấm lòng thành chơn thật học Phật hơn tất cả vàng ngọc trên thế gian.
Tâm đắc về di sản tinh thần của Sơ tổ Trúc Lâm trong “Hội thứ nhất”

Ai ai cũng nói sống có tâm, có lòng nhưng làm sao để biết tâm mình đang tồn tại trong thân của mình nhỉ? Tâm mình là cơ quan nào trong thân? Tâm mình có chức năng gì? Nằm ở vị trí nào trong thân? Mỗi một người là một thành phần của cả xã hội và môi trường sinh thái tự nhiên. Muốn hiểu được các mối tương quan đa chiều giữa chính thân và tâm của mình, giữa mình với người, giữa xã hội con người và trời đất thiên nhiên thì hãy lắng lòng nghe hiểu tâm trong thân của mình. Thân và tâm là một chỉnh thể hợp nhất của các mối tương quan duyên khởi.

Ở đâu có thân ở đó có tâm, cái tâm này người Việt quen nói Nôm là “Lòng, tấm lòng”. Trong bài thơ “Ta đi tới” của cố nhà thơ Tố Hữu có câu:

Lòng ta không giới tuyến
Lòng ta chung một Cụ Hồ
Lòng ta chung một Thủ đô
Lòng ta chung một cơ đồ Việt Nam!

Cố nhà thơ đã sử dụng từ “Lòng ta” bắt đầu và liên tục trong bốn câu kết quan trọng của một bài thơ. Lòng là tâm, ta là thân của mình. Cách sử dụng này cho chúng ta thấy từ gốc ngữ nghĩa Nôm của chữ “Lòng ta” ẩn chứa chỉnh thể thân tâm song vận hợp nhất rất triết học nhưng cũng rất bình dị của người Việt.

Muốn biết tâm hãy nhìn vào các tướng trạng, hành vi cử chỉ của thân. Trong kinh Hoa Nghiêm Phật dạy: “Nếu muốn biết rõ sự lý về người, vật cùng các sự việc hiện tượng trong xã hội và thiên nhiên, trước hết hãy nhận biết tâm của mình và sống với tâm mình trong từng giây phút. Chúng ta phải biết và hiểu tâm mình vì tâm có năng lực tác động lên tất cả những gì đang tồn tại vận hành trong thời gian và không gian. Sơ tổ Trúc Lâm đã thể nghiệm về hành trình nhận biết tâm để lần lần thoát khỏi sanh tử luân hồi và đã chỉ cho chúng ta cách nhận biết năng lượng đặc biệt của tâm, tác dụng của tâm. Mỗi một con người có một cái tâm, khi lòng mình gợn sóng tham lam sân hận thì tâm là nguồn tội ác; Khi mình mở lòng quảng đại vô vi, biết đủ và tri túc, tinh tấn trau giồi phước đức và trí tuệ thì tâm là mẹ sinh ra các công đức lành. Chúng ta chỉ có thể dựa vào tâm mới có khả năng làm chủ cuộc đời mình.

Trong cuộc sống, tâm hư vọng chấp trước của chính chúng ta hay chèn ép lấn lướt, ngăn che tâm Phật của chính mình. Nếu tâm khởi tham sân chấp trước làm chủ thì chúng ta hay chấp thân ngũ uẩn này là của mình và quen tùy theo vọng cảnh mà suy nghĩ hành động sai lầm, tạo ra vô số nghiệp ác. Nếu tâm chúng ta tĩnh lặng không còn một gợn sóng tham lam ích kỷ nào thì chúng ta sẽ biết rõ và hiểu đúng giá trị của tấm thân ngũ uẩn tồn tại trong các mối nhân duyên sanh diệt tương tục. Nếu hiểu thân và sống thuận theo đồng hồ sinh học của nó thì chúng ta mới có được đời sống “thân khỏe, tâm an”. Tu tâm là sửa đổi dần, gạn lọc dần cái tâm hư vọng chấp trước để nuôi lớn dần nguồn tâm bồ đề chơn thật vốn có trong mỗi con người.

Tâm có thể chuyển hóa chính chúng ta từ trạng thái sống phàm phu hôn trầm mê muội đến lối sống tỉnh thức của sự giác ngộ. Tâm có thể góp phần giúp cơ thể hấp thu tốt các dưỡng chất đồng thời thanh lọc cơ thể tốt. Tâm cũng có thể làm cho cơ thể có được hệ miễn dịch và đề kháng tốt. Tâm có an thì người ta mới có thể bình tĩnh sáng suốt đối diện với mọi sự việc trong cuộc sống. Tâm của mình có thể ban vui hạnh phúc an lạc cho chính mình và tâm mình cũng sẽ giáng họa cho chính mình nếu ta không nhận biết được tâm, quản lý và điều phục tâm đúng cách.

Tông chỉ thiền của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử Việt Nam là lấy việc tu tâm rèn lòng làm kim chỉ nam trong cuộc sống hàng ngày. Chỉ khi nào chúng ta nhận biết được tâm mới có thể biết cách tu sửa chính mình, hoàn thiện nhân cách văn hóa đạo đức của mình với nếp sống văn hóa Phật giáo “tu tâm Bồ đề, dưỡng tánh trí tuệ Bát nhã”. Nhận biết tâm để tu dưỡng tâm là mục đích duy nhất và cách sống trung đạo giúp mọi người bình tĩnh đối diện với mọi thay đổi hàng ngày trong đời sống xã hội. Nhớ nhé, chúng ta đang có “Một tấm lòng thành giác ngộ”, hãy dẹp bỏ dần các phiền não vọng tưởng để được sống tự tại với lòng mình như Phật, như Tổ Trúc Lâm đã từng sống.

NS. TS. Hạnh Tâm
(HVPGVN tại Tp.HCM)