Đạo lý sống “Lấy Phật làm lòng, lấy tâm làm tông” (phần 2)

374

  Yên Tử sơn đệ nhất tổ Trúc Lâm Đầu Đà Tịnh Tuệ Giác Hoàng Điều Ngự Tổ Phật đã để lại cho nhân loại, đặc biệt là con dân nước Việt đạo lý sống “Lấy Phật làm lòng, lấy Tâm làm tông”. Đạo lý này chú trọng hướng con người đến cách sống mở lòng từ bi để phát khởi tâm Bồ đề, thành tựu Bát nhã tâm tông. Nhờ có tấm lòng từ bi và trí tuê, con người giữ được sự cân bằng giữa đời sống vật chất và tinh thần với các giá trị văn hóa truyền thống trong xã hội công nghệ hiện đại. Trong Thiền tông bản hạnh, Thiền sư Chân Nguyên đã viết về đạo lý sống “Lấy Phật làm lòng, lấy Tâm làm tông” như sau:

…Nhờ ơn Hoàng Giác vua quan,
Phát lòng tu trước, dân gian học cùng.
Đời đời nối đạo Thiền tông,
Chính pháp truyền lòng ai được thì hay.
Tổ đã đắp nấm trồng cây,
Mộng Bồ Đề nở sau này càng cao.
Khai hoa kết quả xao xao,
Dõi truyền đất Việt thấp cao trùng trùng.
Ai khôn có chí có công,
Tu hành ngộ được Tâm tông mới mầu…

1. Lấy Phật làm lòng – Bản tính con người

Môi trường sinh thái và cuộc sống xã hội của nhân loại là một tổng thề sinh tồn. Con người cùng sống trên trái đất, cùng đón nhận một nguồn sinh thái tự nhiên, có cùng chung vận mệnh sinh tồn chân – thiện – mỹ như nhau. Sự khác biệt chẳng qua là cách thực hiện lối sống bằng tấm lòng của mỗi con người.

Xét tổng thể toàn bộ sinh mạng con người, bản tính quyết định chất lượng sống của mỗi người, chính là bản chất của cái tâm hay gọi là tấm lòng trong mỗi cá thể. Tác phẩm Thiền tông bản hạnh của Tổng tập thơ Nôm Yên Tử nhật trình đã dùng từ cô đọng mà trừu tượng để ví cái tâm, tấm lòng như một đóa hoa sen. Nếp sống giữ lòng như một đóa hoa sen của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử đã trở thành một biểu tượng văn hóa và nhân văn Việt Nam. Chính từ đạo lý sống “Lấy Phật làm lòng” này,̀ đời sống văn hóa xã hội Việt Nam đã sản sinh ra từ “sen lòng” với những tính chất nhân văn đặc biệt.

Thi hào Nguyễn Du sáng tác Văn tế thập loại chúng sinh đã viết: “Ai ơi lấy Phật làm lòng, tự nhiên siêu thoát khỏi trong luân hồi”, còn cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn khi sáng tác bài hát Để gió cuốn đi đã viết: “Sống trong đời sống, cần có một tấm lòng. Để làm gì em biết không? Để gió cuốn đi…” Trong Thiền tông bản hạnh, Thiền sư Chân Nguyên viết:

…Trần trần sát sát Như Lai,
Chúng sinh mỗi người mỗi có hoa sen.
Hoa là vốn tính trạm viên,
Bao hàm thiên địa dưới trên cùng bằng.
Hậu học đà biết hay chăng?
Tâm hoa ứng miệng nói năng mọi lời.
Thiêng liêng ứng khắp mọi nơi,
Lục căn vận dụng trong ngoài thần thông.
Chân hoa sắc tức thị không,
Không tức thị sắc thể đồng như như.

Tông là nguyên tự tính ta,
Vốn vô nhất vật lặng hòa hư linh…

Tính thanh tịnh từ bi của lòng người được miêu tả như hư không bao trùm cả vũ trụ và nhân sinh với các khái niệm dễ hiểu về “tâm hoa” và sâu sắc về “chân hoa”. Tâm hoa, hoa của tấm lòng có thể nhận biết được qua lời ăn tiếng nói. Chân hoa, hoa của bản tính chân thật của tấm lòng được nhận biết qua sự ứng xử của tâm đối với mọi sự vật hiện tượng trong cuộc sống. Tất cả mọi người đều có Phật tính và Phật tính được ví như một đóa sen lòng.

Con người ai cũng có bản tính thanh tịnh sáng suốt: “Ai ai cũng có minh châu trong mình. Pháp thân nghiễm hĩ trường linh. Tì lô đỉnh thượng tung hoành thái hư. Thánh phàm vô khiếm vô dư. Đường đường đối diện như như thể đồng”. Theo những lời thơ trong Yên Tử nhật trình, chúng ta có thể đọc và thể nghiệm lối sống bằng một tấm lòng chơn thật như bản chất vốn có “làu làu chân không”. Đạo lý sống “Lấy Phật làm lòng” mang những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam và đáp ứng được nhu cầu về đời sống tinh thần của nhân loại trong mọi thời đại.

Theo quan niệm Phật giáo, con người được sinh ra từ thai, được cấu tạo bởi sự kết hợp của một yếu tố vật chất và bốn yếu tố tinh thần gọi là ngũ uẩn. Ngũ uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Sắc là thân thể; thọ là sự cảm nhận buồn vui yêu ghét…; tưởng là sự tưởng tượng; hành là ý niệm và ý chí thực hiện một việc gì đó; thức là tác dụng nhận thức còn gọi là ý thức. Trong năm uẩn trên, sắc uẩn chỉ thân thể vật chất, bốn uẩn còn lại đều thuộc các hoạt động tâm lý và tinh thần. Bốn uẩn thuộc các hoạt động tâm lý và tinh thần được nhận biết như là “tâm – tấm lòng” của con người.

Con người hiện hữu trong cuộc sống xã hội này là những cá thể có thân và tâm. Môi trường con người đang sống có thể nhận biết bằng hai khái niệm, đó là “sắc” và “tâm”. Sắc được kết hợp bởi đất, nước, gió và lửa với bốn tính chất cứng, ẩm thấp, ấm và sự chuyển động biến đổi. Như vậy, chúng ta có thể nhận biết kết cấu cơ thể có bốn đại ở trong thân và bốn đại ở ngoài thân là môi trường sinh thái tự nhiên. Giữa hai kết cấu “bốn đại” này, “tâm – tấm lòng” là chủ thể tinh thần. “Tâm – tấm lòng” chính là Phật tính tồn tại trong tấm lòng của mỗi người, sống lấy Phật làm lòng là đời sống trở về với tâm Bồ đề thanh tịnh từ bi trong từng phút giây hiện tại.

Ns.ts. Hạnh Tâm HVPGVN tại tp.hcm