Chuyển hóa sự căng thẳng:
Những nguyên tắc và Thực hành của Phật giáo(phần 2)

340
Ni sư GS.TS. Karma Lekshe Tsomo
(Khoa Tôn giáo học và Thần học, Đại học San Diego, Hoa Kỳ)

  Trau dồi trí tuệ và sự hiểu biết

Trí tuệ là một phẩm chất có giá trị phổ quát, nhưng nó được giải thích theo nhiều cách rất khác nhau trong các nền văn hóa và cộng đồng khác nhau. Đối với tín đồ Phật giáo, trí tuệ có nghĩa là sự sáng suốt: thấy được bản chất thật sự của sự vật, “như chúng vốn có”, không phải như chúng ta mong muốn. Với trí tuệ, chúng ta đưa ra những quyết định khéo léo có kết quả tích cực. Không có trí tuệ, chúng ta coi những thứ không thỏa mãn là thỏa mãn, những thứ vô thường là vĩnh cửu, và những gì không quan trọng là quan trọng. Không có trí tuệ, chúng ta đọc sai tình huống và phản ứng với sự sân giận hoặc bạo lực. Không có trí tuệ, chúng ta đưa ra những quyết định dại dột và gây ra vấn đề cho bản thân chúng ta và những người xung quanh.

Trí tuệ là một phẩm chất được phát triển theo thời gian, thông qua một quá trình rèn luyện tâm thức. Với trí tuệ, chúng ta có thể hiểu được bản chất thật sự của tình huống và đưa ra các giải pháp tốt. Trí tuệ phát triển cùng với chính tư duy và chánh niệm. Nếu chúng ta có những ý định trong sáng thì hành động của chúng ta có thể khéo léo, vì chúng ta suy nghĩ đến lợi ích của những người khác trong tâm trí. Thay vì chỉ nghĩ đến hạnh phúc của bản thân, chúng ta xem xét tình huống một cách vô tư và quyết định phản ứng có lợi cho tất cả mọi người. Nếu chúng ta chánh niệm, chúng ta sẽ nhận thức được đầy đủ khoảnh khắc hiện tại và sẽ có thể hiểu được tình hình một cách rõ ràng. Ngay cả khi ai đó đã xúc phạm chúng ta hoặc gây hại cho chúng ta theo một cách nào đó, chúng ta có thể chánh niệm và không cho phép sự giận dữ chế ngự chúng ta. Thay vì coi kẻ xúc phạm là xấu, chúng ta có thể giữ bình tĩnh và xử lý tình huống một cách khéo léo, không tạo thêm tác hại lớn hơn. Trí tuệ, cộng với chánh tư duy và chánh niệm, giúp ngăn chặn những tình huống bạo lực tiềm tàng không vượt ra khỏi tầm kiểm soát. Phẩm hạnh của trí tuệ không chỉ được phát triển thông qua thiền định/quán chiếu mà còn liên quan đến việc xây dựng hòa bình, cũng thông qua sự hiểu biết thấu đáo dựa trên sự tích lũy tri thức và sự thông tuệ về các chủ đề như bản sắc dân tộc, và chủ nghĩa dân tộc, nhân quyền, cuộc khủng hoảng tị nạn toàn cầu, bảo tồn văn hóa và sự kháng cự chính trị.9

Chánh niệm giúp chúng ta nhận thức được môi trường xung quanh, ý định của chúng ta, những nguyên nhân và điều kiện của đau khổ, và nhu cầu của mọi người.10 Nếu chúng ta được thực hành trong chánh niệm, chúng ta có thể tránh được những hành động có hại và những hậu quả khó chịu của chúng. Với chánh niệm, chúng ta có thể tránh được sự phản ứng theo bản năng, dựa trên những xu hướng thói quen và lợi ích cá nhân. Nếu chúng ta không chánh niệm, chúng ta có thể phản ứng theo bản năng với sự giận dữ và thù hận và thậm chí có thể hại ai đó. Nếu chúng ta phản ứng bằng sự giận dữ, kẻ tấn công có thể trở nên giận dữ hơn và bị kích động tấn công chúng ta, có khả năng dẫn đến tác hại lớn hơn. Tuy nhiên, nếu ai đó tấn công chúng ta và chúng ta vẫn giữ bình tĩnh thì rất có thể chúng ta có thể ngăn chặn được thảm họa. Nếu chúng ta vẫn giữ được chánh niệm, chúng ta có thể nhận thức được mối nguy hiểm tiềm tàng và đáp lại bằng lòng từ hơn là bằng sự giận dữ và thù hận.

Ví dụ, nếu ai đó cố gắng cắt mặt chúng ta trong khi lái xe trên đường cao tốc, thay vì nổi giận và tăng tốc để trả đũa, chúng ta có thể giảm tốc độ một cách khôn ngoan, tỉnh táo và để cho người đó đi trước. Chúng ta cũng có thể quán chiếu một cách từ bi rằng, người lái xe kia có thể đang không khỏe hoặc đang cố gắng về nhà nhanh để chăm sóc con trẻ hoặc cha mẹ già. Sự kết hợp của chánh niệm, trí tuệ và lòng từ không chỉ là một cách tốt để ngăn chặn tai nạn giao thông mà còn trở thành một phần của sự thực hành tâm linh hàng ngày của chúng ta. Với trí tuệ, thật dễ để hiểu rằng, sự thôi thúc gây hại thường xuất phát từ nỗi sợ hãi. Bằng sự thực hành, chúng ta có thể học cách chuyển hóa những phản ứng vô ích này và đảo ngược kiểu phản ứng theo thói quen có thể dẫn đến tác hại và đau khổ. Một người không cần phải là tín đồ Phật giáo mới có thể thực hành chánh niệm, trí tuệ và lòng từ; tất cả mọi người đều có khả năng chuyển hóa những phẩm hạnh này thành hành động.
Áp dụng những nguyên tắc Phật giáo trong những tình huống xung đột

Sự khác biệt về quan điểm và những góc nhìn mâu thuẫn không nhất thiết leo thang thành xung đột bạo lực. Tuy nhiên, những xung đột chưa được xử lý có thể tồn tại dưới bề mặt, và âm ỉ ở đó nếu chúng ta không chú ý đến chúng. Những căng thẳng tiềm ẩn này cần được quản lý cẩn thận để tránh việc chúng bùng phát thành bạo lực. Suy ngẫm về những ví dụ từ cuộc sống của bản thân chúng ta, chúng ta có thể hiểu rằng, những phản ứng của chúng ta đối với các tình huống xung đột rất khác biệt, tùy thuộc vào hoàn cảnh và tùy thuộc vào não trạng của chúng ta vào thời điểm đó. Phản ứng khéo léo trước những tình huống cụ thể không có nghĩa là chúng ta từ bỏ những nguyên tắc đạo đức của mình chỉ để được yêu thích. Chúng ta có thể linh hoạt và thoải mái và cũng vẫn duy trì những chuẩn mực đạo đức cao. Chúng ta không thể luôn kiểm soát hoàn cảnh, nhưng chúng ta có thể học cách kiểm soát trạng thái tinh thần và những phản ứng của chúng ta. Các giảng sư Phật giáo khuyên thiền định hàng ngày và thực hành chánh niệm cả ngày để giúp chúng ta rèn luyện sự sáng suốt cơ bản và sự ổn định của tâm trí mà chúng ta cần có để đối phó với các tình huống một cách khéo léo. Đức Phật dạy rằng tất cả các hành động xuất phát từ tâm trí. Vì vậy, nếu chúng ta có thể có ý thức rèn luyện một trạng thái tâm thức yên ổn, chúng ta sẽ ở một vị trí tốt hơn để nói và hành động một cách khéo léo.

Sự căng thẳng ngầm giữa việc duy trì mối quan hệ tốt đẹp với những người khác và cũng xử lý các tình huống một cách trung thực và công bằng thường là vấn đề giữ mọi thứ trong quan điểm. Thay vì cho rằng chúng ta là trung tâm của vũ trụ, viễn cảnh mặc định của chúng ta, chúng ta có thể nhắc nhở mình rằng, có 7,5 tỉ người khác và vô số các sinh vật sống khác cũng cần được quan tâm. Cho dù tình huống có thách thức đến đâu, bằng sự thực hành, chúng ta có thể học cách lùi lại và đánh giá bức tranh lớn hơn, thay vì chỉ đơn giản dành ưu tiên cho lợi ích cá nhân mình. Bằng việc quan sát các tình huống từ quan điểm toàn cầu, vô tư không thiên vị, chúng ta sẽ có thể đóng khung lợi ích cá nhân mình và dành không gian để xem xét lợi ích của tất cả mọi người liên quan. Đôi khi, chúng ta sẽ thấy rằng, những sở thích và mối ác cảm của bản thân không còn ý nghĩa khi so sánh với những nhu cầu cấp thiết và sự thịnh vượng của cộng đồng nói chung. Xem xét các sự kiện trong bối cảnh lớn hơn này giúp giữ cho mọi thứ cân xứng. Theo thời gian, chúng ta có thể học cách thúc đẩy hòa bình trong hoạt động hàng ngày và ngăn ngừa căng thẳng không trở thành bạo lực hoặc khó chịu.

Một kỹ năng rất hữu ích là lắng nghe chánh niệm. Đôi khi được gọi là lắng nghe chăm chú, lắng nghe khéo léo hay lắng nghe từ bi, việc thực hành sự lắng nghe chánh niệm giúp mở rộng kiến thức và sự hiểu biết của chúng ta. Kỹ năng này đặc biệt hữu ích trong việc xử lý các tình huống có hại hoặc xung đột tiềm tàng. Khi chúng ta lắng nghe một cách chăm chú những câu chuyện và ý tưởng của người khác, những niềm vui và nỗi buồn của họ, chúng ta cũng thể hiện sự tôn trọng. Bằng cách lắng nghe một cách tôn trọng, người khác cảm thấy rằng chúng ta quan tâm đến những lo lắng và khát vọng của họ. Bằng việc xem xét quan điểm của nhau, chúng ta có thể tìm ra những giải pháp đôi bên cùng có lợi mà không cần dùng đến bạo lực. Tương tự như lời dạy của Đức Phật về con đường trung đạo, chúng ta có thể nỗ lực tìm kiếm sự thỏa hiệp có thể chấp nhận được đối với tất cả những người liên quan.

Thách thức đến khi quan điểm của người khác hoàn toàn khác với quan điểm của chúng ta hoặc là quan điểm của họ đáng nghi vấn về mặt đạo đức. Làm sao chúng ta có thể tìm cách thỏa hiệp nếu quan điểm của người khác hoàn toàn không thể chấp nhận được đối với chúng ta? Vấn đề là, ngay cả khi những người khác có thể có những quan điểm hoàn toàn khác, chúng ta không thể hiểu họ nếu như chúng ta không học cách lắng nghe. Vì vậy, bước đầu tiên để mở tâm trí chúng ta và dành cho đối thủ của chúng ta một cơ hội để bày tỏ cách họ nhìn mọi thứ. Chúng ta có thể nghĩ chúng ta biết họ nghĩ và cảm thấy thế nào, nhưng một khi chúng ta dành thời gian lắng nghe một cách cẩn thận, chúng ta có thể nhận ra rằng những giả định của chúng ta là hoàn toàn sai. Một điều chắc chắn: Nếu chúng ta có những định kiến về quan điểm của mọi người, có thể là sẽ rất khó để có được một cuộc đối thoại mở. Việc lắng nghe chánh niệm có thể giúp chúng ta mở lòng và lắng nghe một cách tôn trọng những gì người khác nói. Với thái độ cởi mở, chúng ta có thể phát hiện ra rằng, quan điểm của họ không hoàn toàn mâu thuẫn với quan điểm của chúng ta. Nếu chúng ta có thể tìm ra những điểm chung giữa các quan điểm, chúng ta có thể xây dựng những điểm đồng thuận để tạo nên những giải pháp khéo léo hai bên cùng thỏa mãn. Chúng ta không cần phải chấp nhận quan điểm của họ, nhưng để xây dựng một thế giới hòa bình và đảm bảo sự tồn tại của xã hội loài người, chúng ta cần học cách hòa đồng. Đây là cách của Đức Phật về hòa bình và từ bi.

Karma Lekshe Tsomo (Đại học San Diego)


Chú thích
9. Xem, lấy ví dụ, Đức Dalai Lama, với Franz Alt, An Appeal to the World: The Way to Peace in a Time of Division (Lời kêu gọi đối với thế giới: con đường đến với hòa bình trong thời đại chia rẽ) (New York: William Morrow, 2017).
10. Thích Nhất Hạnh giới thiệu một loạt những thực hành chánh niệm trong các sách như: Peace is Every Step: The Path of Mindfulness in Everyday Life (Hòa bình trong mỗi bước chân: Con đường của Chánh niệm trong cuộc sống hàng ngày) (Berkeley: Parallax Press, 1992).